Literatura Online
w tym serwisie w polskim Internecie

Teoria - Treść dzieła

W planie treści rozróżnia się dwa zasadnicze zakresy:
fikcyjny świat przedstawiony, czyli sferę zjawisk, zobiektywizowaną wobec autora, niejako oderwaną od niego w rezultacie procesu twórczego i poddaną działaniu określonej celowości;
zawartość ideową dzieła, tj. sferę, w której dochodzi mniej lub bardziej do głosu autorskie stanowisko zarówno wobec tamtej sfery, jak i wobec rzeczywistości pozaliterackiej
Plan treści podobnie jak płaszczyzna językowa jest wewnętrznie rozwarstwiony, a granice miedzy poszczególnymi poziomami jednostek konstrukcyjnych są tu znacznie trudniej uchwytne.
Wyróżnia się poziom jednostek elementarnych świata przedstawionego, czyli motywów oraz różnorodne poziomy ich kombinacji o rosnącym stopniu złożoności: wątek, postać, temat, fabuła.
Jednostki różnych poziomów pozostają w relacjach dwojakiego rodzaju: każda wiąże się z innymi elementami tego samego rzędu (np. sylaba-sylaba, wyraz-wyraz, wypowiedzenie-wypowiedzenie, wers-wers, motyw-motyw), ale także z elementami innych poziomów, nadrzędnych lub podrzędnych, (np. sylaba-stopa-wers-strofa, wyraz-zdanie-narracja, motyw-wątek-fabuła)

Kompozycja dzieła literackiego.
Kompozycja czyli budowa świata przedstawionego dzieła jest tym samym dla materiału tematycznego, czym styl wobec materiału językowego. Ustala hierarchię jednostek konstrukcyjnych: motywów elementarnych, zespołów motywów (np. np. wątków, postaci) i całości wyższego rzędu (np. fabułę), w szczególności zaś przyporządkowuje je wszystkie tematowi dzieła
Kompozycja będąc układem zindywidualizowanym i jednorazowym stanowi jednak w większym czy mniejszym stopniu realizację schematów kompozycyjnych: rodzajów i gatunków literackich.
Świat przedstawiony (fikcja literacka)
Jest to ogół działań, przeżyć, zdarzeń i rzeczy, o których mowa w utworze. Sfera fikcyjnych desygnatów zrodzona i ukształtowana przez znaczenia słów, zdań i większych odcinków tekstu, narastająca wraz z jego rozwojem i organizująca się według określonych założeń.

Fikcja literacka to właściwość świata przedstawionego dzieła polegająca na tym, że jest on tworem “wymyślonym” przez autora, nie dającym się bezpośrednio zweryfikować przez zestawienie z rzeczywistością zewnętrzną wobec dzieła.
Fikcyjność znamionuje świat przedstawiony każdego dzieła literackiego niezależnie od tego czy ma on charakter realistyczny czy fantastyczny.
Utwór realistyczny ukazuje świat z perspektywy przeciętnego odbiorcy i oceniany jest zazwyczaj w myśl ogólnie przyjętych zasad, które można określić przysłowiowym zdrowym rozsądkiem. Natomiast na tekst fantastyczny składają się elementy, które nie odpowiadają przyjętym w danej kulturze kryteriom rzeczywistości, a zatem watki nadnaturalne i wszelkiego rodzaju cudowności
Budulcem świata przedstawionego jest wyzyskiwany przez autora materiał tematyczny, który podlega zabiegom selekcji, interpretacji i konstrukcji zgodnie z konkretnym zamysłem artystycznym.
Elementarnymi jednostkami konstrukcyjnymi świata przedstawionego są motywy.

Motyw

Mianem motywu określa się elementarną, czyli dająca się wyodrębnić, jednostkę konstrukcyjną świata przedstawionego Może ona stanowić: zdarzenie, przedmiot, sytuacje, przeżycie, itp.
Motywy w dziele literackim podlegają określonym zasadom kombinacji, wchodzą w związki
— czasowe,
— przestrzenne,
— przyczynowo-skutkowe, łączą się na zasadzie współrzędności, bądź na zasadzie hierarchicznego podporządkowania, tworząc zespoły wyższego rzędu: postacie, wątki, temat.
Ze względu na stosunek do ośrodkowych elementów świata przedstawionego rozróżnia się motywy:
spoiste - wiążą się organicznie z zasadniczą linią tematyczną utworu, wprost lub pośrednio sprzyjają jej krystalizacji,
luźne - pozostają poza zasadniczymi dla tematu relacjami, np. poza układem przyczynowo-skutkowym fabuły. Wówczas stanowią epizody lub elementy wprowadzone w dygresji.
W dziele fabularnym rozróżnia się również:
wątki dynamiczne - rozwijające świat przedstawiony w czasie, przede wszystkim zdarzenia. Rozmaite powiązania tworzą w świecie przedstawionym dzieła całostki wyższego rzędu: postacie, przebiegi zdarzeń, itp.
wątki statyczne - rozbudowujące świat przedstawiony w przestrzeni, przedmioty, cechy, wyglądy, itp.
Motywy o wyrazistym członie schematyzującym, a więc takie, których jednostkowa realizacja w niewielkim tylko stopniu przesłania ich standardowy charakter, zwykło się określać jako motywy obiegowe (wędrowne). Ich rola jest szczególnie znaczna w mitach, baśniach,, bajkach, balladach.
Podmiot dzieła literackiego
Ukształtowana w dziele fikcyjna osoba, z której wypowiedzi wyłania się świat przedstawiony
Podmiot:
opowiada o nim lub go opisuje - utwory narracyjne,
wyraża przeżycia lub snuje rozmyślania - utwory liryczne.
Pozycja podmiotu literackiego stanowi główny czynnik koordynujący strukturę dzieła, nie należy go utożsamiać z twórcą dzieła.

Temat
Temat utworu to główny składnik świata przedstawionego. Stanowi go centralny zespół motywów zapewniający światu przedstawionemu jedność i spójność.
Może nim być:
ciąg zdarzeń (wątek), np. dzieje romansu w utworze epickim
intryga lub konflikt, np. spór w utworze dramatycznym
refleksja lub przeżycie, np. miłość w utworze lirycznym
Zawartość ideowa
Zawartość ideowa jest jednym z głównych składników treści dzieła, stanowi o niej ogół poglądów, opinii i ocen zarówno wypowiedzianych wprost przez autora w utworze, jak i wyrażonych przezeń pośrednio poprzez określone elementy świata przedstawionego i ich układ.
Tak jak centralnym składnikiem świata przedstawionego jest temat, tak rdzeniem zawartości ideowej jest idea utworu, czyli myśl przewodnia dzieła, prawda stanowiąca jego przesłanie. Może występować jako: problem, bądź jako tendencja.

Problem
to zmierzające do obiektywności ujęcie zagadnienia natury moralnej, psychologicznej czy filozoficznej.
Natomiast tendencja jest zawsze ukierunkowana, nastawiona na określone rozwiązanie i wywołanie wrażenia, że to właśnie rozwiązanie jest jedynie wartościowe. Jest zatem po prostu postawieniem problemu w postaci tezy, której zadaniem jest przekonać czytelnika do określonej postawy lub poglądu.

www.gacek.prv.pl